Na różnych grupach dyskusyjny w koło Macieju przewija się pytanie "Jaki podatek przy wypłacie z IKE albo IKZE?". Dziewięć na dziesięć odpowiedzi to: „bez podatku, chyba że wyjmiesz wcześniej, wtedy Belka".

Pierwsza część jest prawdziwa tylko dla IKE, druga to uproszczenie albo błąd. Chodzi o to, od czego podatek przy wcześniejszej "wypłacie" jest liczony, a podstawą jest tu coś innego niż zysk ze sprzedaży akcji. Zacznijmy od rzeczy, której nie rozróżnia prawie nikt. Wcześniejsza wypłata to nie wypłata.

Ustawa o IKE i IKZE zna trzy sposoby podjęcia środków z konta i każdy ma inne skutki podatkowe.

Wypłata - podjęcie środków po spełnieniu warunków ustawowych dotyczących wiek i stażu wpłat. Tutaj w IKE brak podatku w IKZE ryczałt.

Wypłata transferowa - przeniesienie środków do innej instytucji. Podatku nie ma, bo nic nie wychodzi z systemu.

Zwrot - czyli właśnie wycofanie środków przed spełnieniem warunków do skorzystania z preferencji podatkowych. To tutaj mieszka podatek i to tutaj zaczynają się niedopowiedzenia i nieporozumienia.

Potoczne „wypłaciłem pieniądze z IKE przed emeryturą" to w języku fiskusa zwrot. Rozróżnienie nie jest akademickie od niego zależy, ile zapłacisz i kto to policzy.

IKE: kiedy nie płacisz

Wypłata z IKE jest wolna od podatku dochodowego. Bez podatku od zysków kapitałowych, bez PIT-38, bez niczego o ile spełniasz warunki: ukończone 60 lat (albo 55, jeśli wcześniej nabyłeś uprawnienia emerytalne) oraz wpłaty w co najmniej pięciu dowolnych latach kalendarzowych albo wniesienie ponad połowy wartości wpłat nie później niż pięć lat przed złożeniem wniosku.

Spełniasz? Cały zysk jest Twój, Państwo nic nie bierze. Nie możesz już prowadzić IKE ale możesz to dalej reinwestować na zasadach ogólnych, przepić, rozdać albo zapomnieć.

IKE: kiedy płacisz i od czego

Wycofujesz wcześniej środki, instytucja prowadząca IKE pobierze 19% podatku. To jest to miejsce, o którym mało kto pisze prawidłowo.

Podstawą do obliczenia tych 19% nie jest zysk ze sprzedaży poszczególnych papierów. Podstawą jest różnica między wartością środków zgromadzonych na koncie a sumą Twoich wpłat.

Po ludzku: przez dziesięć lat wpłaty łącznie 200 000 zł. Konto jest dziś warte 360 000 zł. Podstawą opodatkowania jest 160 000 zł niezależnie od tego, ile transakcji było po drodze, ile z tego to dywidendy, ile zrealizowane zyski, a ile niezrealizowany wzrost wyceny.

Co z tego wynika dobrego? Rotacja wewnątrz konta jest wolna od podatku. Możesz przez całe lata kupować i sprzedawać akcje, a podatek rozliczasz się dopiero na wyjściu albo wcale jeśli spełnisz warunki. Na zwykłym rachunku każda sprzedaż z zyskiem zabiera 19% natychmiast i te pieniądze pomniejszają wynik portfela.

Dywidendy nie są opodatkowane na bieżąco. Broker na zwykłym rachunku potrąca podatek od każdej wypłaty. Na IKE dywidenda po prostu powiększa wartość konta. Ważnym zastrzeżeniem jest tutaj tak zwany podatek u źródła, pobierany od wielu zagranicznych dywidend, przed którym IKE nie chroni. To wymaga zawsze indywidualnego badania, gdyż różne kraje mają różne stawki tego podatku.

Co z tego wynika złego? Przy częściowym zwrocie na wysokość podatku wpływają również niezrealizowane zyski na papierach, które pozostają na IKE. Sam zwrot musi nastąpić w pieniądzu, więc trzeba spieniężyć aktywa w wysokości potrzebnej do jego wykonania. Nie trzeba jednak likwidować całego portfela. Przy ustalaniu dochodu fiskus patrzy na wartość całego IKE, a nie na wynik osiągnięty na papierach sprzedanych po to, aby sfinansować zwrot. Jeśli wydwawało Ci się, że sprzedasz tylko te papiery, które są na stracie i nie dzięki temu podatku nie będzie to niestety, ale to tak nie działa.

Nie odliczysz strat z innych inwestycji od dochodu ze zwrotu IKE. Ustawa zamyka to wprost: dochodu z tytułu zwrotu nie pomniejsza się o straty z kapitałów pieniężnych ani z roku bieżącego, ani z lat poprzednich.

Ewentualny transfer z PPE jeszcze to komplikuje bo wcześniejszy zwrot uruchamia dodatkowo mechanizm 30% składek podstawowych przekazywanych do ZUS. Ta ostatnia rzecz potrafi zaboleć naprawdę.

Dwie konsekwencje:

Pierwsza: moment wcześniejszego zwrotu jest Twoją decyzją. Nikt o tym nie myśli, bo nikt nie traktuje zwrotu jak decyzji inwestycyjnej. A jest. Najlepsza podatkowo decyzja to oczywiście spełnić warunki.

Druga: krojenie wypłaty nic nie daje. Możecie pomyśleć "skoro dochód to nadwyżka ponad sumę wpłat, to może wystarczy wyjmować po kawałku, tak żeby żadna transza nie przekroczyła sumy wpłat?"

Nie. Ustawodawca to przewidział, niestety. Samo podzielenie zwrotu na raty przy niezmienionej wartości konta nie tworzy korzyści podatkowej, bo mechanizm jest proporcjonalny. Jeżeli między zwrotami rynek się zmieni, wynik podatkowy kolejnych transz również się zmieni. Ustawa wprost każe przy kolejnych zwrotach uwzględniać aktualny stan środków. Wpłaciłeś 200000, wartość aktywów i pieniędzy na rachunku to 360000. Dokonujesz zwrtou 180000 złotych to od 80000 zapłacisz 19% podatku. W alternatywnym scenariuszu przed wypłatą pyszła korekta. Wartość rachunku i środków spadła do 300000. Wypłacasz 180000 i płacisz podatek 19% od 60000 złotych.

IKZE: inna konstrukcja, nie inna stawka

IKZE działa inaczej niż IKE. Ulgę podatkową dostajesz już przy wpłacie środków, którą możesz odliczyć od dochodu zmniejszając podstawę opodatkowania. Podatek od środków zgromadzonych na rachunku płacisz zawsze na wyjściu.

Przy spełnieniu warunków takich jak wypłata po ukończeniu 65 lat i przy wpłatach w co najmniej pięciu latach kalendarzowych: masz zryczałtowany podatek 10% od kwoty wypłaty. To powinno być pogrubione OD KWOTY WYPŁATY. Pobiera go instytucja.

Zwrot przed spełnieniem warunków wygląda jeszcze inaczej i to jest powód dla którego kasę w IKZE lepiej trzymać zamrożoną.

Po pierwsze: zwrot z IKZE jest możliwy wyłącznie w całości. Nie ma zwrotu częściowego jak w IKE. Wszystko albo nic. Robisz zwrot, zamykasz rachunek, jeśli masz jeszcze czas możesz zacząć zabawę od nowa.

Po drugie: wycofana kwota jest przychodem z innych źródeł i rozliczasz ją według skali podatkowej. Samodzielnie, w zeznaniu rocznym.

Po trzecie, i tu jest sedno: opodatkowaniu podlega cała wycofana kwota. Nie możesz pomniejszyć podstawy opodatkowania o wpłaty ani o straty. Wpłaty wyniosły 50 000, konto urosło do 60 000, wycofujesz przed czasem, do dochodu podlegającego w tym roku opodatkowaniu doliczasz 60 000. Wpłaty wyniosły 20 000, konto ma stratę i jego wartość to 14 000, wycofujesz przed czasem i do dochodu doliczasz 14 000 mimo, że na inwestycji jesteś 6 000 pod wodą. Jeśli przy okazji lądujesz w drugim progu podatek moze wynieć tyle, że lepiej było niczego nie ruszać.

To nie jest kara. To jest feature. Ale warto go znać, zanim wpłacisz albo wypłacisz pierwszą złotówkę.

Na koniec zagraniczne dywidendy. Tutaj mam jedno pytanie bez odpowiedzi, którego nie rozstrzygnę.

Przykładowo dywidenda z amerykańskiej spółki wpływa na IKE po potrąceniu 15% podatku u źródła (przy prawidłowym zastosowaniu stawki traktatowej). Ten podatek jest bezzwrotny - konto emerytalne chroni przed polskim podatkiem, ale nie przed amerykańskim. Dopóki dotrwasz do wypłaty, to koniec tematu. Dochód jest zwolniony, podatek u źródła zostaje jedynym obciążeniem. Ale przy wcześniejszym zwrocie ta dywidenda - już opodatkowana u źródła - powiększa wartość konta, od której liczy się 19% podatku. Ustawa o PIT nie przewiduje odliczenia podatku zapłaconego za granicą. Czy taki stan da się pogodzić z umowami o unikaniu podwójnego opodatkowania, które zobowiązują państwo rezydencji do zastosowania metody unikania? Odpowiedzi nie znalazłem. Nie widzę, żeby organy podatkowe się wypowiedziały. Nie widzę orzecznictwa. Jakby ktoś to przerobił na własnej skórze piszcie to do tego wrócę.

No i najważniejsze. To jest streszczenie mechanizmu, który wielu z Was nurtuje, a który w komentarzach nie bywa dobrze opisywany. To nie jest porada podatkowa ani inwestycyjna, to wyjaśnienie schematu. Przed każdym zwrotem środków skonsultujcie się z doradcą podatkowym, zwłaszcza, że prawo się zmienia i nikt Wam nie zagwarantuje, że za 5, 10 lat te zasady wciąż będą aktualne.